Τα χριστόψωμα της Μάνης - της Ελ. Τζικάκου


Τα χριστόψωμα της Μάνης

ΚΕΙΜΕΝΟ - ΦΩΤΟΓΡΑΦΙΕΣ της συγγραφέως, ερευνήτριας λαογραφίας

 «Του Χριστού χριστόψωμα,
τα Φώτα τηγανίδες
και την Λαμπρή τυρόπιττες,
τ' Αγιού Πετριού κουλούρες».
(τετράστιχο της Μάνης)


Σύντομη ιστορία του άρτου
στην Λακεδαίμονα

Ο άρτος είναι ένα από τα θεμελιώδη αγαθά της διατροφής μας εδώ και χιλιάδες χρόνια. Η ιστορία του ξεκινά από πολύ παλιά και αναφέρεται ως βασική τροφή των ανθρώπων από τη νεολιθική εποχή. Το βασικό υλικό με το οποίο παρασκευάζεται είναι το σιτάρι, η καλλιέργειά του οποίου σχετίζεται με διάφορες συνήθειες και θρησκευτικές τελετές ήδη από την αρχαιότητα. Σύμφωνα με τον μύθο η θεά Δήμητρα δώρισε στον Τριπτόλεμο από την Ελευσίνα το σιτάρι, το κριθάρι και τους άλλους δημητριακούς καρπούς, και του δίδαξε την καλλιέργεια της γης και τα μυστικά της γεωργίας με σκοπό να τα μεταδώσει στον κόσμο. Έτσι οι σπόροι προς τιμήν της ονομάστηκαν δημητριακά. Κατά την αρχαία παράδοση ο χερόμυλος με τον οποίο αλέθονται τα δημητριακά εφευρέθηκε από τον Μύλη, γιο του αυτόχθονα βασιλιά της Λακωνίας Λέλεγα και ο φούρνος από τον άλλο του γιο τον Πολυκάονα. Ο περιηγητής της αρχαιότητας Παυσανίας, αναφέρει πως οι δημητριακοί καρποί αλέστηκαν για πρώτη φορά στη θέση «Αλεσίαι» της Λακεδαίμονος, ΝΔ της Σπάρτης. «Λένε πως ο Μύλης, ο γιός του Λέλεγα, εκείνος που ανακάλυψε πρώτος το μύλο άλεσε στην περιοχή των Αλεσιών».[1] Η Αλεσία ήταν αδελφή τους. Στη Μυκηναϊκή εποχή (περίπου 1200 π.Χ. ) συναντάμε τα πρώτα αρτοποιεία. Στα ομηρικά έπη είναι αρκετές οι περιγραφές των τραπεζιών στα οποία υπάρχει ψωμί, μάλιστα ο Όμηρος χαρακτήριζε τους Έλληνες «ψωμοφάγους».
Ο Ιησούς ευλόγησε την μεσογειακή τριάδα της διατροφής «τον σίτον, τον οίνον και το έλαιον» ως τους τρεις βασικούς πυλώνες για την επιβίωση των ανθρώπων. Το ψωμί αποτελεί αναπόσπαστο λατρευτικό στοιχείο της ορθόδοξης λατρείας και θεωρείται ιερό.
Τα βυζαντινά χρόνια «κύρια τροφή των Βυζαντινών ήτο, ως εικός, ο άρτος, το ψωμίν», ενώ «ως αρίστης ποιότητος άρτος κατά τον μεσαίωνα θεωρείτο ο καθαρός, ο κατασκευασμένος δήλα δη εκ σιτίνου άνευ πιτύρου αλεύρου, μεθ’ ου δεν είχεν αναμιχθή άλλων δημητριακών καρπών άλευρον». [2]

Η Ελ. Τζικάκου στην τηλεοπτική εκπομπή "Τώρα ό,τι συμβαίνει",
παρουσιάζει τα αρτοποιήματά της...

Ο άρτος στην θρησκευτική παράδοση
και στην κοινωνική ζωή των ανθρώπων
της Μάνης

Ο άρτος λοιπόν, εδώ και χιλιάδες χρόνια, κατέχει μια σημαντικότατη θέση στη διατροφή των ανθρώπων, από την αρχαιότητα μέχρι σήμερα. Το σιτάρι μαζί με το ελαιόλαδο και το κρασί αποτελούν το πρώτο θεμέλιο της λεγόμενης μεσογειακής τριάδας. «Πρώτα θεμέλια του σπιτιού ψωμί, κρασί και λάδι» λέει ο σοφός λαός, μας προκειμένου να αναδείξει την αξία της τριάδας της διατροφής μας.
Το ψωμί όμως εκτός από την αυτονόητη παρουσία του στη ζωή των ανθρώπων ως μια από τις κύριες τροφές, παρασκευάζεται σε εορταστικές περιόδους, αλλά και σε σημαντικές στιγμές της ζωής των ανθρώπων στον κύκλο της ζωής όπως ο γάμος, η βάπτιση, ο θάνατος αλλά και σε θρησκευτικούς εορτασμούς, ονομαστικές εορτές και άλλες εκδηλώσεις θρησκευτικού, κοινωνικού και οικογενειακού χαρακτήρα.
Έτσι και στη Μάνη το ψωμί συνδέθηκε με τη ζωή των ανθρώπων και τους συνοδεύει στις πιο σημαντικές στιγμές τους από τη γέννηση μέχρι και το θάνατο ,αποτελώντας λατρευτικό μέσο και αναίμακτη θυσία-προσφορά, εν είδει τάματος κάποιες φορές, για την επίτευξη ενός στόχου, μιας επιθυμίας, μιας ευχής...
Πολλοί οι λόγοι που παρασκευάζονται και ακόμα περισσότερες οι όψεις των ψωμιών που παρασκευάζονται από τις γυναίκες της Μάνης, οι οποίες ως θεματοφύλακες της τοπικής πολιτισμικής κληρονομιάς, αποτυπώνουν στα κεκοσμημένα ψωμιά τους, έργα των ικανών χεριών τους, την μακραίωνη παράδοση.


Τα χριστόψωμα της Μάνης

Τα Χριστούγεννα οι νοικοκυρές στη Μάνη παρασκευάζουν τον εορταστικό άρτο που θα καταναλωθεί στο γιορτινό τραπέζι. Λίγες μέρες νωρίτερα αναπιάνουν αποβραδίς το προζύμι με τον συνηθισμένο τρόπο και το επόμενο πρωί ζυμώνουν και ψήνουν το χριστόψωμο, που όπως μαρτυρά το όνομά του, είναι το ψωμί των Χριστουγέννων.
Το χριστόψωμο παρασκευάζεται από την συνηθισμένη ζύμη για ψωμί, χωρίς ζάχαρη, μυρωδικά ή άλλο τίποτα, είναι λιτό κι απέριττο όπως ο τόπος και ο βίος των ανθρώπων της Μάνης. Αυτό που το διαφοροποιεί από τα άλλα ψωμιά της φουρνιάς είναι το σχήμα και τα πανάρχαια σχέδια που φέρουν επάνω τους. Τα ψωμιά αυτά κοσμούνται μόνο με σύμβολα και ελάχιστα διακοσμητικά σχέδια, τα οποία χάνονται στα βάθη του χρόνου και διαφέρουν από τόπο σε τόπο και από χωριό σε χωριό και αντανακλούν στην τοπική παράδοση και τις ανάγκες των ανθρώπων που τα δημιούργησαν!
Τα χριστόψωμα της Μάνης φέρουν κυρίως σύμβολα με φανερούς αλλά και κρυφούς συμβολισμούς, που σκοπό έχουν να προκαλέσουν και να προσελκύσουν θετικές εξελίξεις για την οικογένεια, το κάθε άτομο ξεχωριστά, την εστία (το σπιτικό της οικογένειας), τα κοπάδια κι όλα τα ζωντανά, τα κτήματα, τα δέντρα, τις καλλιέργειες και γενικά ό,τι αφορά τη βιοτή των ανθρώπων. Κι ακόμα, με τα σύμβολα αυτά, οι νοικοκυρές που τα φτιάχνουν, θέλουν να εξορκίσουν κάθε κακό, κάθε επιβουλή που μπορεί να βλάψει την οικογένεια, τα ζωντανά και τα υπάρχοντά της, κι ακόμα να ενεργοποιήσουν την θετική μαγεία (θετική ενέργεια θα τη λέγαμε σήμερα) ώστε να προκόβουν τα μέλη της οικογένειας και να τιμούν και να δοξάζουν το όνομά της....
Το χριστόψωμο συνηθέστερα είναι ένα κανονικό καρβέλι ψωμιού, σπανιότερα έχει το σχήμα της κουλούρας. Και στις δύο περιπτώσεις το ψωμί φέρει στο κέντρο απαραιτήτως το σχήμα του σταυρού απ’ άκρη σ’ άκρη. Ο σταυρός κατασκευάζεται από ένα μακρόστενο κορδόνι ζύμης το οποίο πιάνει από τη μια μέχρι την άλλη μεριά το ψωμί, στην άκρη σχίζουν το κορδόνι στα δυο με ένα μαχαίρι ή ψαλίδι, ώστε να σχηματιστεί μια διχάλα, πλάθουν το κάθε νέο άκρο που δημιουργείται ώστε να είναι εμφανίσιμο και το συστρέφουν ημικυκλικά, το καθένα όπως είναι την φορά του.. Έπειτα στολίζουν το χριστόψωμο μπήγοντας συμμετρικά αποξηραμένους καρπούς με κέλυφος, συνήθως με καρύδια και πιο σπάνια με αμύγδαλα, σπανιότερα και με τα δυο.
Στο κέντρο του σταυρού, ενίοτε και στα τεταρτημόρια που σχηματίζονται, τοποθετούν ένα καρύδι και σε διάφορα σημεία του χριστόψωμου στις αντικριστές πλευρές, πάντα σε συμμετρία. Σε κάποια χωριά πασπαλίζουν με σουσάμι.
Στο χριστόψωμο που έχει το σχήμα κουλούρας με τον σταυρό στη μέση, τοποθετούνται κατά περίπτωση διάφορα σύμβολα πλασμένα από την ίδια ζύμη, όπως πουλάκια, αγκινάρες, λεμονανθοί, φιδόσχημες γιρλάντες, σταυρουδάκια ισοσκελή, σταφύλια (άμπελος) κ.α. πάντα συμμετρικά.
Όταν το χριστόψωμο είναι έτοιμο, το αφήνουν να ανέβει και έπειτα το ψήνουν. Σε κάποιες περιπτώσεις το αλείφουν πρώτα με αυγό χτυπημένο για να πάρει ωραίο χρώμα, ενώ άλλοτε το αλείφουν με νερό κατά τη διάρκεια του ψησίματος για να γυαλίσει.
Στο Μανιάτικο εορταστικό τραπέζι των Χριστουγέννων το παραδοσιακό φαγητό είναι το χοιρινό με σέλινα φρικασέ. Το γεύμα περιλαμβάνει εκτός από το φαγητό και κόκκινο κρασί και διάφορους μεζέδες. Τα μέλη της οικογένειας κάθονται πάντα ιεραρχικά κατά την ηλικία και την θέση τους στην οικογένεια. Στην κεφαλή του τραπεζιού κάθεται πάντα ο πατέρας και τριγύρω όλα τα μέλη με συγκεκριμένη σειρά. Ο πατέρας πριν το γεύμα, και αφού έχει προηγηθεί η προσευχή, σταυρώνει με το μαχαίρι τρεις φορές το χριστόψωμο, το κόβει και το μοιράζει σε όλα τα μέλη της οικογένειας λέγοντας ευχές, ενώ τα μέλη της οικογένειας αντεύχονται μεταξύ τους και τότε ξεκινά το φαγητό.


Τα σύμβολα των Χριστόψωμων της Μάνης

Τα σύμβολα είναι φορείς αρχετύπων, εννοιών και μηνυμάτων που διατρέχουν το συλλογικό υποσυνείδητο του λαού που τα δημιούργησε και τα συντηρεί μέσα από την παράδοση. Τα σύμβολα αυτά που κληρονομήθηκαν και μεταφέρονται στον χρόνο από γενιά σε γενιά, έστω και ασυνείδητα, τα συναντάμε σε πολλές εκφάνσεις της καθημερινής ζωής των ανθρώπων της Μάνης όπως στα λιθανάγλυφα των κατοικιών και των εκκλησιών, στα υφαντά, στα κεντητά ψωμιά κ.ά.
Με τον τρόπο αυτό η αρχέγονη προγονική μνήμη επιβιώνει και αναπαράγεται, έστω και αν οι σημερινοί δημιουργοί το κάνουν από συνήθεια, μηχανικά λόγω της μακραίωνης παράδοσης που ακόμα αντέχει και επιβιώνει.


Ερμηνεία των συμβόλων

Αγκινάρα: αναγέννηση, γονιμότητα και πρόοδος. Έχει αποτρεπτικό χαρακτήρα και διώχνει «το κακό μάτι».
Άνθη: λεμονανθοί, μαργαρίτες. Είναι για τις χαρές. Ευοίωνα μοτίβα ευτυχίας.
Καρποί και σπόροι με κέλυφος (καρύδια, αμύγδαλα, σουσάμι, γαρύφαλλο) σημαίνουν αναγέννηση, αφθονία, ευγονία, αθανασία-ανάσταση.
Πουλάκια: μαντατοφόροι καλών μηνυμάτων. Όταν φέρουν στο ράμφος τους κόκκινο χαρτάκι είναι για χαρά και για τη λήψη καλών νέων.
Όταν το χαρτάκι είναι μπλε προσδοκάται η δόξα, η μόρφωση των μελών της οικογένειας και η καλή φήμη, το καλό όνομα.
Σταυρός: πανάρχαιο σύμβολο του γύρω μας ορατού και αόρατου κόσμου. Ο σταυρός του μαρτυρίου του Ιησού, σύμβολο της Χριστιανικής πίστης και της σύνδεσης των ανθρώπων με την εκκλησία.
Σταφύλι και άμπελος: αρχαιοελληνικό σύμβολο γονιμότητας και πολυτεκνίας. Μέχρι τον 20ό αι. έφτιαχναν τα στέφανα των γάμων από κλαδιά αμπέλου. Στο Χριστιανισμό συμβολίζει τη Θεία Κοινωνία και την επαφή του με το Θεό και την εκκλησία.


ΠΗΓΗ: Από το βιβλίο της Ελένης Τζικάκου «Η παραδοσιακή διατροφή στη Μάνη», εκδόσεις «Αδούλωτη Μάνη».


ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ:

[1] Παυσανίας 3,20,2.
[2] Κουκουλές Φ. «Βυζαντινών βίος και πολιτισμός = Vie et civilisation Byzantines», εκδ. Παπαζήσης , Αθήνα, 1948-1955.



ΛΕΞΕΙΣ-ΚΛΕΙΔΙΑδιατροφη, τροφη, νεολιθικη εποχη, σιταρι, Τριπτολεμος, Ελευσινα, σταρι, κριθαρι, δημητριακα, καλλιεργεια, γεωργια, σπορος, Δημητρα, χερομυλος, αλεσμα, Μυλης, βασιλιας, Λακωνια, Λελεγας, φουρνος, Πολυκαων, Παυσανιας, Αλεσιαι, Λακεδαιμονια, Σπαρτη, μυλος, Αλεσια, αρτοποιειο, ομηρικα,επος, τραπεζι, ψωμι, Ομηρος, Ελληνες, ψωμοφαγοι, Ιησους, τριαδα, σιτος, οινος, ελαιο, ορθοδοξια, Βυζαντιο, εικος, αρτος, ψωμιν, καθαρος, σιτινος, πιτυρο, αλευρο, Μανη, λαδι, γαμος, βαπτιση, θανατος, αναιμακτη θυσια, προσφορα, ταμα, Χριστουγεννα, προζυμι, χριστοψωμο, ζυμη, ζαχαρη, μυρωδικο, φουρνια, συμβολα, συμβολισμος, βιοτη, συμβολο, ξορκ, μαγεια, καρβελι, κουλουρα, σταυρος, διχαλα, αποξηραμενο, καρπος, κελυφος, καρυδι, αμυγδαλο, σουσαμι, πουλι, αγκιναρα, λεμονανθος, φιδι, γιρλαντα, σταυρουδακι, ισοσκελες, σταφυλι, αμπελος, συμμετρια, αυγο, χρωμα, μανιατικο, χοιρινο, σελινο, φρικασε, κρασι, μεζες, πατερας, γευμα, προσευχη, σταυρωμα, μαχαιρι, 3, συλλογικο υποσυνειδητο, λιθαναγλυφο, υφαντο, κεντητο, αγκιναρα, αναγεννηση, γονιμοτητα, πρόοδος, αποτρεπτικο, αποτροπαικο, κακο ματι, ματιασμα, ανθος, μαργαριτα, χαρα, ευτυχια, γαρυφαλλο, αφθονια, ευγονια, αθανασια, ανασταση, Πουλακι, μαντατο, μηνυμα, ραμφος, κοκκινο, μπλε, δοξα, μορφωση, φημη, ορατο, αορατο, χριστιανισμος, πιστη, εεκκλησία, πολυτεκνια, στεφανα, αμπελι, Θεια Κοινωνια, Τζικακου, Κουκουλες
Share on Google Plus

About ΑΡΧΕΙΟΝ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ

    ΣΧΟΛΙΑ
    ΣΧΟΛΙΑ ΜΕΣΩ Facebook

ΑΚΟΛΟΥΘΗΣΤΕ ΜΑΣ ΣΤΑ ΜΕΣΑ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗΣ ΔΙΚΤΥΩΣΗΣ